Arizona – Wikipedia, wolna encyklopedia
| Arizona | |||||
|
|||||
| Przydomek: Stan Wielkiego Kanionu | |||||
| Dewiza: Ditat Deus | |||||
 |
|||||
| Państwo |  Stany Zjednoczone |
||||
| Stolica | Phoenix | ||||
| Największe miasto | Phoenix | ||||
| Gubernator | Jan Brewer | ||||
| Język urzędowy | angielski | ||||
| Powierzchnia • ogółem |
na 6. miejscu 295 254 km² |
||||
| Populacja (2000) |
na 20. miejscu 5 130 632 |
||||
| Gęstość zaludnienia (2000) |
na 36. miejscu 17,43 os./km² |
||||
Piramida wieku |
|||||
| Wejście do Unii • kolejność |
|||||
| Strefa czasowa | UTC-7 (czas letni UTC-6 tylko w rez. Navajo) | ||||
| Szerokość geograficzna | 31°20'N-37°N | ||||
| Długość geograficzna | 109°3'W-114°50'W | ||||
| Szerokość Długość |
500 km 645 km |
||||
| ISO 3166-2 | US-AZ | ||||
Arizona – stan w południowo-zachodniej części Stanów Zjednoczonych, od południa sąsiadujący ze stanem Sonora w Meksyku, od zachodu z Kalifornią i Nevadą, od północy z Utah, a od wschodu z Nowym Meksykiem. Zajmuje obszar wyżynny, w północnej części rozciąga się wyżyna Kolorado.
Spis treści |
[edytuj] Geografia
Arizona jest szóstym stanem pod względem obszaru za Nowym Meksykiem, a przed Nevadą. 15% obszaru stanu znajduje się w rękach prywatnych, resztę stanowią tereny rządowe i rezerwaty indiańskie.
Klimat podzwrotnikowy i zwrotnikowy, suchy. Średnia temperatura powietrza latem przekracza 35 °C, maksymalnie dochodzi do 55 °C. Naturalną roślinność stanowią półpustynne stepy z kaktusami, na południu roślinność pustynna, na wyżynie Mogollon lasy z sosną żółtą.
[edytuj] Historia i etymologia nazwy
Pierwotną nadal obecną ludność tych obszarów stanowią m.in. Indianie z plemion Hopi na północy i Apaczów na południu, którzy przybyli tu po upadku cywilizacji Anasazi (na kilkaset lat przed Hiszpanami). Hopi mieszkają w tych samych wioskach od co najmniej 700 n.e. i kulturowo wywodzą się od Anasazi. Obecnie najliczniejsi Indianie Arizony, Nawahowie, również stanowią element napływowy, z Kanady, przybywając dopiero ok. 1300.
Poprawną etymologię nazwy Arizona historycy dopiero naświetlili w 1979. Nazwę swą stan zawdzięcza Baskom, którzy przeważali wśród elementu napływowego z Hiszpanii. Słowo aritz oznacza "dąb" a ona – "dobre miejsce". Całość, o znaczeniu "miejsce gdzie rosną dobre dęby", została z czasem skrócona przez opuszczenie litery "t", jako że ciąg "tz" nie występuje w hiszpańskim (kastylijskim) i nie był wymawiany. Istnieją inne miejsca o nazwie Arizona w Ameryce Środkowej czy Południowej, gdzie również zawitali Baskowie.
Gdy w 1836 na północ od dzisiejszej granicy państwowej odkryto kilka sporych brył srebra, poszukiwacze skarbów ruszyli w drogę, zatrzymując się zazwyczaj we wiosce Arizonac, nazywając zniekształconą nazwą wioski całe eksploatowane terytorium.
-
- 1539 – Marcos de Niza penetruje obszar w poszukiwaniu "Siedmiu Złotych Miast".
- XVI wiek – obszar penetrują hiszpańscy poszukiwacze skarbów (m.in. Francisco Coronado).
- 1692 – ojciec Euzebio Kino zakłada pierwszą misję.
- 1776 – armia hiszpańska buduje pierwszy fort na tych ziemiach – Tucscon.
- 1821 – Hiszpania przekazuje terytorium Arizony Meksykowi.
- 1848 – po wojnie amerykańsko-meksykańskiej obszar wchodzi w skład Stanów Zjednoczonych jako część Nowego Meksyku.
- 1853 – rząd Stanów Zjednoczonych zakupił od Meksyku południową część terytorium dzisiejszej Arizony.
- 1863 – Arizona zostaje odrębnym terytorium.
- 1871 – prezydent Ulysses Grant wysyła wojsko do Arizony przeciwko Apaczom.
- 1886 – kończy się długotrwała wojna z Apaczami. Ostatni oddział dowodzony przez Geronimo zostaje rozbity.
- 14 lutego 1912 – wstępuje do Unii (jako 48 stan z rzędu).
- 1973 – powstaje jedna z większych tam na świecie – New Cornelia Tailings.
[edytuj] System polityczny
Władzę ustawodawczą na szczeblu stanowym sprawuje dwuizbowa Legislatura Arizony, złożona z Izby Reprezentantów i Senatu. Na czele władzy wykonawczej stoi gubernator, wybierany w wyborach bezpośrednich na czteroletnią kadencję.
[edytuj] Demografia
Arizona ma 5 357 847 mieszkańców (2005). Najpowszechniej używanymi językami są:
- język angielski – 72,58%,
- język hiszpański – 21,57%,
- język nawaho – 1,54%[1].
[edytuj] Polonia w Arizonie
Według spisu w 2000 roku, w Arizonie zamieszkuje około 120 tys. osób pochodzenia polskiego[2].
W większości zgrupowani są w okolicach Phoenix. Co rok organizowane są tam festiwale polonijne. Życie kulturalne toczy się głównie przy parafii Matki Boskiej Częstochowskiej.
Drugim, co do wielkości skupiskiem polonijnym jest Tucson. Tam również, działalność polonijna koncentruje się wokół parafii św. Cyryla z Aleksandrii.
Szkoły przy parafialne są miejscem gdzie dzieci uczą się historii, języka i tradycji polskiej.
[edytuj] Religia
- Kościół katolicki – 41.9%
- Ewangelikalizm – 20.9%
- Kościół Jezusa Chrystusa Świętych w Dniach Ostatnich – 10.8%
- Protestantyzm – 9.6%
- żydzi – 3.5%
- pozostałe (każda mniej niż jeden) – 13.3%
[edytuj] Gospodarka
Arizona jest 39. stanem w USA pod względem dochodu na głowę mieszkańca. Największym pracodawcą w stanie jest rząd stanowy, największym prywatnym pracodawcą jest Wal-Mart. W stanie istnieje rozwinięty przemysł komputerowy.
[edytuj] Dodatkowe informacje
- Klimat: podzwrotnikowy i zwrotnikowy, suchy; średnia temperatura powietrza latem powyżej 35 °C, maksymalnie dochodzi do 55 °C.
| Phoenix | Sty | Lut | Mar | Kwi | Maj | Cze | Lip | Sie | Wrz | Paź | Lis | Gru |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Średnia temperatura(°C) | 18.3 | 20.5 | 23.3 | 28.3 | 33.3 | 38.8 | 40 | 38.8 | 36.1 | 30 | 22.7 | 18.8 |
| Źródło: US National Climatic Data Center[1] | ||||||||||||
- Główne rzeki: Kolorado, Gila
- Roślinność: półpustynne stepy z kaktusami, na południu roślinność pustynna, sosna żółta
- Liczba hrabstw: 15
- Największy okręg (liczba ludności): Maricopa (3072 tys.)
- Liczba parków stanowych: 28
- 5 największych miast: Phoenix, Tucson, Mesa, Scottsdale, Glendale
- Dewiza: Ditat Deus (Bóg wzbogaca)
- Przydomek: Grand Canyon State
- Znaczenie przydomku: Stan Wielkiego Kanionu
- Symbole: kwiat kaktusa Saguaro, strzyż kaktusowy, drzewo paloverde
- Przemysł i bogactwa naturalne:
- bogate złoża rud miedzi, cynku, ołowiu, uranu, molibdenu, srebra, złota i pumeksu
- rolnictwo, przede wszystkim uprawa owoców cytrusowych, bawełny i hodowla zwierząt
- turystyka
- Uniwersytety i wyższe uczelnie:
- Sławni ludzie: Cochise, Geronimo, Linda Ronstadt, Erskine Caldwell, Percival Lowell, Chester Bennington, John McCain, Melody Thornton, Ashley Roberts, Wyatt Earp, Frank Lloyd Wright, Jordin Sparks, Stephenie Meyer, Joe Jonas,
- Szczególne atrakcje: parki narodowe
- Wielki Kanion Kolorado (Grand Canyon Colorado)
- Skamieniały Las (Petrified Forest)
- Malowana Pustynia (Painted Desert)
- Meteor Crater
Ciekawostki: W Tucson znajduje się największe na świecie skupisko teleskopów.
[edytuj] Komunikacja
W Phoenix znajduje się międzykontynentalny port lotniczy Phoenix-Sky Harbor, który obsługuje rocznie więcej niż 40 milionów pasażerów. Ważny jest także port lotniczy w Tucson, który obsługuje 4 miliony pasażerów. Za to raczej rozrzucone dwumiasto/aglomeracja teksańsko-arizońska El Paso/Las Cruces korzysta z teksańskiego portu lotniczego El Paso, a sam port lotniczy Las Cruses stoi odłogiem od 2005, pozbawiony ostatnio lotów rejsowych, za to zachowując człon "Międzynarodowy" w swojej nazwie.
Ważne autostrady międzystanowe na osi Wschód-Zachód przecinają stan na północy omijając rezerwat Nawahów, oraz na południu, łącząc Teksas z Kalifornią Południową, z Amarillo czy El Paso.
Także istnieje krytycznie użytkowana "pionowa", łącząca okolice Flagstaff/Kingsman (i Grand Canyon, "Obrzeże Południowe" z obszarem miejskim Phoenix/Tempe/Scottsdale, i dalej, do granicy meksykańskiej do Tucson.
[edytuj] Zobacz też
[edytuj] Linki zewnętrzne
Przypisy
- ↑ Modern Language Association. Podane są wszystkie języki używane przez więcej niż 0,5% ogółu ludności.
- ↑ Polonijny portal w Arizonie
|
|||||||||||||
|
|||||||||||||||||||